🩺 2-ci Tip Şəkərli Diabetin Avropa Müalicə Protokolu (EASD/ADA 2024–2025)

🔬 1. Giriş və patogenezin elmi əsasları

2-ci tip şəkərli diabet (T2DM) insulin rezistentliyi, β-hüceyrə disfunksiyası, lipotoksiklik, qlükoza homeostazının pozulması və xroniki iltihabi fon ilə xarakterizə olunan heterogen metabolik pozuntudur.
Patogenezə aid əsas mexanizmlər:

Hepatik qlükoza istehsalının artması

Skelet əzələsi və yağ toxumasında insulin rezistentliyi

β-hüceyrə sekresiyasının tədricən azalması

İncretin çatışmazlığı (GLP-1, GIP)

Böyrəklərdə qlükoza reabsorbsiyasının artması (SGLT2 hiperaktivliyi)

Bu mexanizmlər müalicə seçimində hədəflənir.

🧪 2. Diaqnostik meyarlar və klinik qiymətləndirmə
Diaqnostika (EASD 2024)

Aç qarına qlükoza ≥ 7.0 mmol/L

2 saatlıq OGTT ≥ 11.1 mmol/L

HbA1c ≥ 6.5%

Təsadüfi qlükoza ≥ 11.1 mmol/L + simptomlar

İlkin qiymətləndirmə

HbA1c səviyyəsi

Ürək-damar xəstəliyi (ASCVD)

Ürək çatışmazlığı (HFrEF/HFpEF)

Xroniki böyrək xəstəliyi (eGFR, albuminuriya)

Arterial hipertoniya

Bədən çəkisi və piylənmə

Hipoglisemiya riski

Yaş və komorbidliklər

🎯 3. Müalicə məqsədləri

Glikemik nəzarət: HbA1c < 7%

Prevensiya: Makrovaskulyar (MI, insult) və mikrovaskulyar (nefropatiya, retinopatiya, neyropatiya) fəsadların azalması

Çəki optimizasiyası və metabolik sağlamlıq

Hipoglisemiya riskinin minimuma endirilməsi

🟦 4. Terapevtik algoritm (EASD/ADA 2024–2025)

Komorbidlik-oriyentasiyalı individual müalicə modeli

📌 4.1 ASCVD olan xəstələr (MI, insult, PAD)

Birinci xətt:

GLP-1 reseptor agonistləri

Semaglutide

Liraglutide

Dulaglutide

KCV (kardiovaskulyar) mortalite və MACE (Major Adverse Cardiac Events) riskini azaldır.

Və ya

SGLT2 inhibitorları

Empagliflozin

Dapagliflozin

Canagliflozin

Nəticə: ASCVD olanlarda Metformin olmadan belə GLP-1 və ya SGLT2 ilə başlanması tövsiyə olunur.

📌 4.2 Ürək çatışmazlığı (HF)
SGLT2 inhibitorları – birinci seçim

Empagliflozin

Dapagliflozin

HFrEF və HFpEF xəstələrində hospitalizasiyanı və mortaliteyi əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.

📌 4.3 Xroniki böyrək xəstəliyi (CKD) – KDIGO 2022

eGFR ≥ 20 olan xəstələrdə:

Birinci seçim: SGLT2 inhibitoru

Böyrək funksiyasının tənəzzül sürətini azaldır.

Əgər qeyri-tolerantdırsa → GLP-1 RA

📌 4.4 Çəki prioritetdirsə (obez xəstə)
Ən effektiv dərmanlar:

Tirzepatide (GIP/GLP-1 dual agonist)

Semaglutide

Liraglutide

SGLT2 inhibitorları (orta təsir)

📌 4.5 Hipoglisemiya riski yüksək xəstələr

Tercih edilir:

SGLT2-i

GLP-1 RA

DPP-4 inhibitorları

Metformin

Qaçınılır:

Sulfonilurea

Intensive insulin terapiyası

🟧 5. Farmakoloji müalicənin mərhələli seçimi
1-ci mərhələ — Monoterapiya

Metformin (əgər əks göstəriş yoxdursa)

Alternativ: GLP-1 RA və ya SGLT2-i (komorbidlikdən asılı)

2-ci mərhələ — İkili terapiya

Metformin + SGLT2-i

Metformin + GLP-1 RA

Metformin + DPP-4 inhibitoru

Metformin + Pioglitazone (ürək çatışmazlığında olmaz)

3-cü mərhələ — Üçlü terapiya

Metformin + SGLT2-i + GLP-1 RA

Metformin + SGLT2-i + DPP-4i

Metformin + GLP-1 RA + Pioglitazone

4-cü mərhələ — İnsulin terapiyası

İnsulin başlanırsa:

Basal insulin protokolu

0.1–0.2 U/kg/gün

Titrasiya: hər 3 gündə 2–4 U artırılır

Aç qarına şəkərə əsasən idarə olunur

İnsulin başlanma göstəriciləri:

HbA1c > 10%

Qlükoza > 16–18 mmol/L

Katabolik simptomlar, arıqlama

Ketoasidoz riski

⚠️ 6. Avropa protokollarında məhdudlaşdırılan dərmanlar
Sulfonilurea (glimepirid, gliclazid)

Hipoglisemiya riski yüksək

Çəkini artırır

ASCVD və HF xəstələrində tövsiyə olunmur

Pioglitazone

Ödem

Ürək çatışmazlığına səbəb ola bilər

🔍 7. Yaşam tərzi müdaxilələri (elmi əsaslarla)
Diyet (Mediterranean / Low-carb)

HbA1c-də 0.5–1.2% azalma

LDL və TG-də azalma

İnflamasiya markerlərinin azalması

Fiziki aktivlik

Həftəlik ≥ 150 dəq orta intensivlik

Məşqlər insulin həssaslığını artırır

Arıqlama

5–10% arıqlama → insulin rezistentliyi azalır

15% arıqlama (GLP-1) → T2DM remissiya potensialı

🩺 8. Xroniki fəsadların skrininqi
Nefropatiya

İlkin eGFR + UACR

Hər 6–12 ayda təkrarlama

Retinopatiya

Diaqnozdan 5 il sonra → hər il

Neyropatiya

İllik ayaq müayinəsi

Monofilament testi

Kardiovaskulyar fəsadlar

Lipid panel

EKO HF şübhəsi varsa

HTN kontrolu

📌 Nəticə — Avropa modeli nəyi dəyişdirdi?
✔ Müalicə HbA1c-yə görə deyil, komorbidliklərə görə seçilir
✔ GLP-1 və SGLT2 inhibitorları birinci xətt ola bilər
✔ İnsulin yalnız ağır hallarda başlanır
✔ Çəki nəzarəti müalicənin əsas hissəsinə çevrilib
✔ KCV və böyrək qoruyucu effektə üstünlük verilir