AVROPA LİPİD MÜALİCƏ PROTOKOLU: ESC/EAS TÖVSİYƏLƏRİ ƏSASINDA KLİNİK YANAŞMA

Aterosklerotik ürək-damar xəstəlikləri (ASCVD) Avropada ölüm və xəstələnmənin aparıcı səbəblərindən biri olmaqda davam edir. Lipidlərin, xüsusilə aşağı sıxlıqlı lipoprotein xolesterinin (LDL-C) idarə olunması riskin azaldılmasının əsas hədəfidir. Bu məqalədə Avropa Kardiologiya Cəmiyyəti (ESC) və Avropa Ateroskleroz Cəmiyyəti (EAS) tərəfindən təsdiqlənmiş ən son lipid müalicəsi protokolu, risk kateqoriyalarına görə LDL-C hədəfləri və müalicə ardıcıllığı elmi əsaslarla nəzərdən keçirilir.

Giriş

Dislipidemiya aterosklerotik kardio-vaskulyar xəstəliklərin (ASCVD) patogenezinə bilavasitə töhfə verən əsas modifikasiyaolunan risk faktorudur. Müasir tədqiqatlar LDL-C səviyyəsinin xətti şəkildə ASCVD hadisələrinin riski ilə əlaqəli olduğunu göstərir. Buna görə ESC/EAS 2019 tövsiyələri və son yeniləmələr LDL-C-nin mümkün qədər aşağı səviyyələrə endirilməsini məqsədəuyğun hesab edir — “the lower, the better” prinsipi klinik praktikada birmənalı qəbul olunub.

1. Risk kateqoriyalarına görə LDL-C hədəfləri

Riskin düzgün kateqoriyalaşdırılması lipid müalicəsinin əsas mərhələsidir. ESC/EAS xəstələri dörd qrupa ayırır: çox yüksək risk, yüksək risk, orta risk və aşağı risk.

1.1. Çox yüksək risk (Very High Risk)

Aşağıdakı hallardan biri varsa, xəstə çox yüksək riskli sayılır:

Aterosklerotik ürək-damar xəstəliyi (MI, angina, PCI/Stent, CABG, stroke, TIA, periferik arter xəstəliyi)

Diabetes mellitus + orqan zədələnməsi (nefropatiya, retinopatiya, neuropatiya)

Xroniki böyrək xəstəliyi (GFR < 30 ml/dk)

SCORE2 nəticəsinə əsasən ≥10% 10-illik risk

LDL-C hədəfi:

✔️ < 55 mg/dL (1.4 mmol/L)

və ilkin səviyyədən ≥50% azalma

Əlavə yüksək risk:
İkinci dəfə kəskin koronar sindrom keçirmiş xəstələrdə hədəf:

✔️ < 40 mg/dL (1.0 mmol/L)
1.2. Yüksək risk (High Risk)

Aşağıdakılardan biri olduqda:

Diabetes mellitus (≥10 il) + ən azı 1 əlavə risk faktoru

CKD (GFR 30–59 ml/dk)

SCORE2: 5–9.9%

LDL hədəfi:

✔️ < 70 mg/dL (1.8 mmol/L)

və ≥50% azalma

1.3. Orta risk (Moderate Risk)

SCORE2: 1–4.9%

LDL hədəfi:

✔️ < 100 mg/dL (2.6 mmol/L)
1.4. Aşağı risk (Low Risk)

SCORE2: <1%

LDL hədəfi:

✔️ < 116 mg/dL (3.0 mmol/L)
2. Lipid müalicəsinin mərhələli yanaşması

ESC/EAS protokolu müalicəni üçpilləli ardıcıllıq əsasında aparmağı tövsiyə edir.

2.1. Birinci xətt müalicəsi: Yüksək-intensiv statin

Statinlər ASCVD riskinin azaldılmasında birinci seçimin qızıl standartıdır.

Yüksək intensivlik (High-intensity):

Atorvastatin 40–80 mg

Rosuvastatin 20–40 mg

Hədəfə çatıldıqda → davam edilir.
Çatılmadıqda → növbəti mərhələ.

2.2. İkinci xətt: Statin + Ezetimib kombinasiyası

Statinlə LDL-C hədəfi əldə olunmazsa:

Atorvastatin 40–80 mg + Ezetimib 10 mg
və ya

Rosuvastatin 20–40 mg + Ezetimib 10 mg

Ezetimib LDL-C-ni əlavə 15–22% azaldır.

2.3. Üçüncü xətt: PCSK9 inhibitorları

Hədəfinə çatmayan çox yüksək riskli xəstələrdə:

Preparatlar:

Evolocumab

Alirocumab

Inclisiran (siRNA əsaslı, 6 ayda 1 dəfə)

PCSK9 inhibitorları LDL-C-ni əlavə olaraq 50–60% azaldır və MACE hadisələrini (MI, stroke, CV ölüm) əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.

3. Trigliseridlərin idarə olunması
3.1. TG = 150–499 mg/dL (orta dərəcədə hipertrigliseridemiya)

Müalicə:

Yaşam tərzi modifikasiyası

Statin əsas müalicə

ASCVD xəstələrində:
Icosapent ethyl (EPA 4 g/gün) – REDUCE-IT tədqiqatı ilə təsdiqlənmiş

3.2. TG ≥ 500 mg/dL (yüksək risk)

Pankreatit riski artır → xüsusi yanaşma tələb edilir.

Tövsiyə olunan:

Fenofibrat

İkili omega-3 preparatları (EPA+DHA, 4 g/gün)

Statinlə yanaşı təhlükəsiz istifadə

4. HDL-C barədə Avropa mövqeyi

ESC/EAS HDL üçün xüsusi hədəf təyin etmir.
Çünki:

HDL-ni yüksəltmək → ASCVD riskini azaldan sübut edilmiş klinik fayda yoxdur

Fokus yalnız LDL-C üzərindədir.

5. Statin intoleransında ESC yanaşması
Statin dözümsüzlüyü (myalgia və s.) hallarında:

Dozanı azaltmaq

Preparatı dəyişmək (atorvastatin ↔ rosuvastatin)

Alternativ dozalama — həftədə 2–3 dəfə

Statin + ezetimib kombinasiyasına keçmək

PCSK9 inhibitorları tətbiq etmək

6. Monitorinq və laborator nəzarət

ESC/EAS monitorinq:

Lipid paneli: müalicəyə başladıqdan 4–12 həftə sonra

Sonra 3–6 ayda bir

Qaraciyər fermentləri: yalnız klinik simptom varsa

CK səviyyəsi: əzələ ağrısı və zəiflik olduqda

Nəticə

ESC/EAS lipid müalicə protokolu LDL-C-nin aqressiv şəkildə idarə olunmasının ASCVD riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaltdığını göstərən güclü sübutlara əsaslanır. Yüksək və çox yüksək risk qruplarında LDL-C üçün sərt hədəflər (55 mg/dL və aşağı) müasir klinik praktikada standart yanaşma halını almışdır. Statin → Statin+Ezetimib → PCSK9 inhibitorları ardıcıllığı Avropa yanaşmasının əsasını təşkil edir və xəstələrin böyük əksəriyyətində effektiv risk azaldılması təmin edir.